بازار بین بانکی (Interbank market) چیست؟

اصطلاح «بازار بین بانکی» در فارسی به هر دو بازار اشاره می کند و همین باعث ابهام می شود. وقتی خبر می خوانید که «نرخ سود بین بانکی 24 درصد شد»، درباره بازار پول ایران صحبت می شود. وقتی بروکر می گوید «دسترسی به نقدینگی بین بانکی»، منظورش بازار ارز جهانی است. این مقاله هر دو را جدا توضیح می دهد و نشان می دهد هر کدام چه اثری روی تصمیم های مالی شما دارد.

بازار بین بانکی به زبان ساده

بانک ها هر روز با ورود و خروج پول روبه رو هستند: سپرده های جدید، برداشت مشتریان، پرداخت وام، تسویه چک ها. در پایان روز، بعضی بانک ها بیشتر از نیاز خود پول نقد (ذخایر) دارند و بعضی کمتر. بانکی که کسری دارد باید آن را تا پایان همان روز یا همان هفته جبران کند؛ چون ملزم است مقدار مشخصی ذخیره نزد بانک مرکزی نگه دارد و باید جواب برداشت مشتریان را بدهد.
بازار بین بانکی راه حل این مسئله است. بانک دارای مازاد، پول خود را برای مدت کوتاه (معمولا یک شبه تا چند هفته) به بانک دارای کسری قرض می دهد و در ازای آن سود می گیرد. نتیجه این است که نقدینگی از جایی که بلااستفاده مانده به جایی که لازم است منتقل می شود و هیچ بانکی مجبور نمی شود برای یک کسری موقت از بانک مرکزی استقراض کند.
این بازار سه ویژگی اصلی دارد:

• خارج از بورس (OTC) است. تالار یا سامانه متمرکز واحدی ندارد و معامله ها دوطرفه یا از طریق پلتفرم های الکترونیکی انجام می شوند.
• عمده فروشی است. حجم هر معامله بزرگ است و فقط بانک ها و موسسات مالی مجاز در آن حضور دارند. افراد و شرکت های معمولی به آن دسترسی ندارند.
• نرخ مرجع می سازد. چون بانک ها اینجا با پایین ترین هزینه ممکن پول یا ارز را جابه جا می کنند، نرخ این بازار پایین ترین نرخ موجود است و بقیه نرخ ها با اضافه کردن حاشیه سود روی آن ساخته می شوند.

بازار بین بانکی بخشی از بازار پول است؛ یعنی بازاری که ابزارهای کوتاه مدت (کمتر از یک سال) در آن معامله می شود. بانک مرکزی هم از طریق همین بازار سیاست پولی خود را اجرا می کند.

یک اصطلاح، دو بازار: وام بین بانکی و ارز بین بانکی

وقتی از بازار بین بانکی صحبت می شود، باید مشخص باشد منظور بازار پول است یا بازار ارز. این دو بازار بازیگران مشابهی دارند اما کالا، نرخ و ناظر آن ها متفاوت است.

بازار وام (پول) بین بانکی

در این بازار کالا «پول ملی» است. بانک ها ذخایر مازاد خود را به یکدیگر قرض می دهند و نرخ بهره این استقراض، «نرخ سود بین بانکی» (Interbank Rate) نام دارد. در آمریکا این نرخ همان نرخ وجوه فدرال (Fed Funds Rate) است و در ایران، نرخی که بانک مرکزی هر هفته اعلام می کند.
این نرخ از عرضه و تقاضای ذخایر به دست می آید: اگر بانک های بیشتری کسری داشته باشند، تقاضا برای استقراض بالا می رود و نرخ افزایش می یابد. بانک مرکزی با ابزارهایی مثل عملیات بازار باز، این نرخ را در محدوده هدف خود نگه می دارد.

بازار ارز بین بانکی

در این بازار کالا «ارز خارجی» است. بانک های بزرگ جهانی ارزها را با هم مبادله می کنند و نرخ تبدیل ارزها (مثلا یورو به دلار) اینجا شکل می گیرد. این بازار هسته اصلی بازار فارکس است و بخش عمده حجم جهانی ارز از آن عبور می کند. نرخ ارزی که در ماشین حساب های آنلاین، پلتفرم بروکرها و حتی صرافی ها می بینید، از همین بازار گرفته شده و با یک اسپرد یا کارمزد به مشتری عرضه می شود.

مقایسه دو بازار

در ادامه هر دو بازار با جزئیات بررسی می شود. بخش «بازار بین بانکی در ایران» بیشتر به بازار وام مربوط است و بخش «بازار بین بانکی فارکس» به بازار ارز. اگر معامله گر فارکس هستید، بخش دوم مستقیما به هزینه معاملات شما مربوط می شود؛ به ویژه اگر با سرمایه بزرگ تر از سرمایه شخصی خود، مثلا از طریق پراپ تریدینگ، معامله می کنید، چون در حجم های بالاتر فاصله قیمت شما با قیمت بین بانکی اهمیت بیشتری پیدا می کند.

خرید حساب پراپ در سریعترین زمان + پشتیبانی 24 ساعتههمین حالا پلن مورد نظر خودت رو انتخاب کن

بازار بین بانکی چگونه کار می کند؟

سازوکار پایه در هر دو بازار یکسان است: دو بانک یا موسسه مالی مجاز با هم توافق می کنند، معامله ثبت می شود و در زمان مشخص تسویه می شود. تفاوت در نحوه قیمت گذاری، پلتفرم و مدیریت ریسک است.

بازیگران بازار بین بانکی

بر اساس پیمایش سه سالانه بانک تسویه بین المللی (BIS) که در سپتامبر 2025 منتشر شد، ترکیب بازار ارز جهانی به این شکل است: معاملات بین خود دیلرها (بانک های بزرگ گزارش دهنده) حدود 46 درصد کل حجم را تشکیل می دهد، معاملات دیلرها با «سایر موسسات مالی» (بانک های منطقه ای کوچک تر، سرمایه گذاران نهادی، صندوق های پوشش ریسک و شرکت های معاملات اختصاصی) 50 درصد، و سهم مشتریان غیرمالی مثل شرکت های تجاری فقط 5 درصد است.
این اعداد یک پیام روشن دارند: 95 درصد بازار ارز جهانی بین بانک ها و موسسات مالی رد و بدل می شود. شرکت های تجاری و افراد، مصرف کننده نهایی این بازار هستند، نه قیمت ساز آن.
بانک های مرکزی هم در بازار حضور دارند، اما هدف آن ها سود نیست. در بازار پول، نرخ را هدایت می کنند و در بازار ارز، برای مدیریت ذخایر یا کنترل نوسان مداخله می کنند.

تعیین نرخ در بازار بین بانکی

نرخ در این بازار از رقابت بین بازارسازها (Market Maker) شکل می گیرد. بانک های بزرگ به طور مداوم دو قیمت اعلام می کنند: قیمتی که حاضرند بخرند (Bid) و قیمتی که حاضرند بفروشند (Ask). فاصله این دو، اسپرد بین بانکی است که به دلیل حجم بالا و رقابت شدید، بسیار کم است. منطق قیمت Bid و Ask در پلتفرم شما هم دقیقا همین است، با این تفاوت که چند لایه واسطه روی آن اضافه شده است.
چند عامل روی قیمتی که یک بانک اعلام می کند اثر می گذارد: نقدینگی لحظه ای بازار، موقعیت های باز خود بانک، پیش بینی آن از جهت حرکت قیمت، و میزان اعتباری که برای طرف مقابل در نظر گرفته است. مثلا در ساعت های کم نقدینگی (پیش از تعطیلات یا بین پایان سشن آمریکا و شروع سشن آسیا)، بانک ها اسپرد را بازتر می کنند تا ریسک گیر افتادن در یک موقعیت را جبران کنند.
در بازار پول، منطق مشابه است با این تفاوت که «کالا» ذخایر بانکی است و بانک مرکزی با تعیین کف و سقف نرخ، دامنه نوسان را محدود می کند.

تسویه و ریسک در بازار بین بانکی

معاملات بین بانکی بر پایه اعتبار انجام می شوند. هر بانک برای هر طرف مقابل یک خط اعتباری تعیین می کند و فقط تا سقف آن معامله می کند. به همین دلیل بانک های بزرگ تر که اعتبار بیشتری دارند، به قیمت های بهتری دسترسی دارند.
در بازار ارز، تسویه معاملات نقدی (Spot) معمولا دو روز کاری بعد از معامله (T+2) انجام می شود؛ جفت ارز USD/CAD استثناست و یک روزه تسویه می شود. پیام های تسویه از طریق شبکه سوئیفت (SWIFT) رد و بدل می شود و بخش بزرگی از معاملات ارز جهانی از طریق سیستم CLS تسویه می شود که دو طرف معامله را همزمان تسویه می کند تا ریسک «پرداخت یک طرف و دریافت نکردن طرف دیگر» (ریسک تسویه) از بین برود.
بانک ها برای کاهش حجم پول در گردش از توافق های تهاتر (Netting) هم استفاده می کنند: اگر دو بانک در یک روز چند معامله مخالف هم با یک جفت ارز داشته باشند، فقط خالص آن تسویه می شود.

پلتفرم های معاملاتی بازار بین بانکی

دیلرهای بین بانکی روی پلتفرم های مخصوص خود معامله می کنند، نه متاتریدر. دو پلتفرم اصلی، EBS و سامانه Matching شرکت LSEG (که پیش تر با نام Reuters Dealing و سپس Refinitiv شناخته می شد) هستند. این پلتفرم ها عمدتا جفت ارزهای اصلی را پوشش می دهند و بخشی از معاملات هم مستقیم بین دو بانک یا از طریق کارگزاران بین دیلری انجام می شود.
جفت ارزهای کراس (مثل EUR/CAD) معمولا مستقیما در این پلتفرم ها قیمت گذاری نمی شوند. دیلر، EUR/USD و USD/CAD را جداگانه قیمت می گیرد و از ضرب آن ها نرخ کراس را می سازد. همین دو مرحله ای بودن یکی از دلایل بالاتر بودن اسپرد جفت ارزهای کراس نسبت به جفت ارزهای اصلی است.

بازار بین بانکی در ایران

بازار بین بانکی ریالی ایران از تیرماه 1387 به طور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد و بانک مرکزی ناظر کامل آن است. در این بازار، بانک ها و موسسات اعتباری مجاز برای جبران کسری یا استفاده از مازاد منابع خود با یکدیگر سپرده بین بانکی مبادله می کنند و نرخی که از این معاملات به دست می آید، هر هفته به عنوان «نرخ سود بین بانکی» اعلام می شود.

تاریخچه و زیرساخت

سه مقطع در شکل گیری این بازار اهمیت دارد:

• 1387: تشکیل رسمی بازار بین بانکی ریالی. پیش از آن، تبادل منابع بین بانک ها به شکل پراکنده و بدون چارچوب مشخص انجام می شد.
• راه اندازی سامانه تابا: سامانه تسویه اوراق بهادار الکترونیکی که بستر ثبت و تسویه معاملات اوراق در این بازار را فراهم کرد.
• 1398: آغاز عملیات بازار باز توسط بانک مرکزی. نخستین معاملات در دی ماه همان سال انجام شد و از این زمان، بانک مرکزی ابزار فعالی برای هدایت نرخ سود در اختیار گرفت.

نرخ سود بین بانکی چگونه محاسبه و اعلام می شود؟

نرخ سود بین بانکی، میانگین موزون نرخ معاملات روزانه بازار است. یعنی هر معامله به نسبت حجم خود در محاسبه وزن دارد. بانک مرکزی این نرخ را در پایان هر هفته (پنج شنبه ها) اعلام می کند.
نوسان این نرخ به عرضه و تقاضای ذخایر بستگی دارد. وقتی تعداد بانک های دارای کسری زیاد می شود و منابع مازاد کم است، نرخ بالا می رود. بانک مرکزی در گزارش های هفتگی عملیات بازار باز اعلام می کند که بازار با مازاد، کفایت یا کسری نقدینگی روبه رو بوده است.

کریدور نرخ سود، ریپو و عملیات بازار باز

بانک مرکزی ایران از چارچوب «کریدور نرخ سود» استفاده می کند. این کریدور یک کف و یک سقف دارد:

• کف کریدور: نرخی که بانک مرکزی برای سپرده گذاری مازاد بانک ها نزد خود پرداخت می کند. هیچ بانکی حاضر نیست منابع خود را با نرخی کمتر از این به بانک دیگر قرض بدهد.
• سقف کریدور: نرخی که بانک مرکزی برای تامین اعتبار اضطراری بانک ها (با وثیقه اوراق) دریافت می کند. هیچ بانکی حاضر نیست با نرخی بالاتر از این از بانک دیگر قرض بگیرد.

بر اساس دستورالعمل شورای پول و اعتبار، تعیین کف نرخ سود بازار بین بانکی بر عهده هیات عامل بانک مرکزی است. بین کف و سقف، بانک مرکزی با عملیات بازار باز نرخ را به سمت «نرخ سیاستی» هدایت می کند.
عملیات بازار باز (Open Market Operations) خرید و فروش اوراق بدهی دولت، به ویژه اسناد خزانه اسلامی (اخزا)، با بانک هاست. ابزار اصلی آن توافق بازخرید یا ریپو (Repo) است: بانک مرکزی اوراق را از بانک می خرد و بانک تعهد می کند در سررسید مشخص (معمولا یک هفته) آن را با قیمت بالاتر پس بخرد. تفاوت این دو قیمت همان نرخ ریپو است. وقتی بازار کسری دارد، بانک مرکزی با ریپو به بازار نقدینگی تزریق می کند و وقتی مازاد دارد، با ریپوی معکوس نقدینگی را جمع می کند.

نرخ سود بین بانکی در سال 1405

روند نرخ در سال 1405 نشان می دهد بازار از کف کریدور به سقف آن رسیده است. نخستین مشاهده سال در 5 فروردین 1405 نرخ 21.36 درصد را ثبت کرد و یک هفته بعد نرخ به 20.58 درصد رسید که کف سال بود. در ادامه نرخ به تدریج افزایش یافت و از 4 شهریور تا 16 مهر 1405، در هفت مشاهده پیاپی روی 24 درصد، یعنی سقف دالان، ثابت ماند. در همین دوره، فاصله نرخ بین بانکی با حداقل نرخ ریپو (23 درصد) به یک واحد درصد رسید.
برای مقایسه، نرخ در سال 1401 دامنه 20.3 تا 23.1 درصد را تجربه کرد که بیشترین نوسان سال های اخیر بود، و در سال های 1402 و 1403 عمدتا در کانال 23 درصد ماند.
ثبات چند هفته ای نرخ روی سقف کریدور نشانه کسری ساختاری نقدینگی در شبکه بانکی است: بانک ها حاضرند با بالاترین نرخ مجاز استقراض کنند و بانک مرکزی با عملیات بازار باز کسری را پوشش می دهد. این وضعیت با آمار منتشرشده بانک مرکزی قابل پیگیری است و اعداد این بخش تا نیمه مهر 1405 به روز هستند.

ابزارها و مقررات بازار بین بانکی ایران

معاملات مجاز این بازار شامل سپرده گذاری بین بانکی ریالی و معاملات اوراق (اسناد خزانه اسلامی، اوراق تجاری و سایر اوراق مورد تایید بانک مرکزی) است. اسناد خزانه و اوراق تجاری از نوع تنزیلی هستند (با قیمتی کمتر از ارزش اسمی خرید و در سررسید به ارزش اسمی تسویه می شوند) و سایر ابزارها کوپن دار هستند.
یک نکته مقرراتی مهم: سپرده های بین بانکی ریالی مشمول سپرده قانونی نیستند. یعنی بانکی که از بازار بین بانکی منابع می گیرد، لازم نیست درصدی از آن را نزد بانک مرکزی بلوکه کند. این معافیت هزینه موثر استقراض از این بازار را کمتر از جذب سپرده از مردم می کند.
از نظر فقهی، این بازار در چارچوب آیین نامه اجرایی قانون عملیات بانکی بدون ربا طراحی شده و ساختار آن با تعدیل هایی نسبت به الگوی متعارف جهانی تطبیق داده شده است.

بازار بین بانکی ارزی ایران: نیما و مرکز مبادله

ایران علاوه بر بازار ریالی، «بازار بین بانکی ارز» هم دارد که با بازار ارز بین بانکی جهانی تفاوت ساختاری دارد. در این بازار، بانک های دارای مجوز عملیات ارزی با بانک مرکزی و با یکدیگر ارز معامله می کنند. عضویت در بازار بین بانکی ارز تهران با دسترسی به سامانه نظام یکپارچه معاملات ارزی (نیما) و عضویت در بازار متشکل معاملات ارزی همراه است.
سامانه معاملات بازار ارز تجاری، که زیر مجموعه مرکز مبادله ارز و طلای ایران است، گام جدیدتر در این مسیر است. در فاز اول این سامانه، بانک ها و شعب ارزی آن ها به عنوان کارگزار معاملاتی قرار گرفته اند؛ تسویه ریالی بر اساس T+1 و تسویه ارزی بین 7 تا 14 روز انجام می شود.
تفاوت اصلی با بازار جهانی این است که در ایران نرخ این بازار با سیاست گذاری بانک مرکزی شکل می گیرد و با نرخ بازار آزاد فاصله دارد، در حالی که در بازار بین بانکی جهانی، نرخ کاملا شناور و حاصل عرضه و تقاضاست.

تفاوت نرخ بین بانکی با سود سپرده و نرخ تسهیلات

نرخ بین بانکی، نرخ سپرده شما نیست و هیچ وقت به شما پرداخت نمی شود. این نرخ قیمت ذخایر بین بانک هاست؛ سود سپرده نرخی است که بانک به مشتری می دهد و نرخ تسهیلات نرخی است که از مشتری می گیرد.
در مهر 1405 این سه نرخ در این سطوح بودند: نرخ بین بانکی 24 درصد؛ سقف مصوب سود سپرده یک ساله 20.5، دوساله 21.5 و سه ساله 22.5 درصد؛ نرخ مصوب سود تسهیلات 23 درصد. یعنی در این مقطع، استقراض بانک از بانک دیگر گران تر از جذب سپرده از مردم و حتی گران تر از نرخ رسمی وامی است که به مشتری می دهد. این فاصله یکی از نشانه های فشار نقدینگی در شبکه بانکی است.
مثال فرضی برای درک هزینه: فرض کنید بانکی در پایان روز 500 میلیارد تومان کسری ذخایر دارد و آن را یک شبه با نرخ 24 درصد سالانه از بانک دیگر قرض می گیرد. هزینه یک شب این استقراض برابر است با:
500 میلیارد × 24% ÷ 365 ≈ 329 میلیون تومان
اگر این کسری تکرار شود، هزینه ماهانه آن به حدود 10 میلیارد تومان می رسد. به همین دلیل بانک ها انگیزه قوی دارند برای مدیریت نقدینگی، سپرده مردم را با نرخ های جذاب تر جذب کنند یا گواهی سپرده با نرخ بالاتر عرضه کنند.

تاثیر نرخ بین بانکی بر بورس، دلار و طلا

افزایش نرخ بین بانکی می تواند به طور غیرمستقیم روی بازار سرمایه اثر بگذارد، اما این رابطه قطعی و مکانیکی نیست و درباره آن اختلاف نظر وجود دارد.
منطق اثرگذاری این است: وقتی نرخ بین بانکی بالا می رود، هزینه تامین مالی بانک ها افزایش می یابد و بانک ها برای جذب سپرده رقابت می کنند. اگر این رقابت به افزایش نرخ سود سپرده منجر شود، بخشی از سرمایه ها از بورس به سمت سپرده های بانکی و صندوق های درآمد ثابت حرکت می کند. همچنین نرخ بالاتر، هزینه تامین مالی شرکت ها را افزایش می دهد و ارزش گذاری سهام را تحت فشار قرار می دهد.
در مقابل، مدیرکل عملیات پولی و اعتباری بانک مرکزی در گذشته اعلام کرده که نرخ سپرده و تسهیلات در ایران تابع شرایط بازار بین بانکی نیست و بنابراین تغییرات این نرخ به خودی خود بر بازار سرمایه اثر ندارد. کارشناسان بازار نظر متفاوتی دارند و معتقدند اگر روند افزایش نرخ بین بانکی پایدار و قابل توجه باشد، اثر آن در بورس دیده می شود.
جمع بندی عملی: نرخ بین بانکی را به عنوان یک «دماسنج فشار نقدینگی» دنبال کنید، نه یک سیگنال خرید یا فروش. تثبیت چند هفته ای روی سقف کریدور، احتمال افزایش نرخ سود سپرده یا عرضه گواهی های سپرده با نرخ بالاتر را بیشتر می کند و این برای بورس عامل منفی است. اما زمان بندی و شدت این اثر قابل پیش بینی دقیق نیست. این رابطه بین نرخ بهره و بازار سهام در بازارهای جهانی هم دیده می شود و یکی از نقاط تفاوت فارکس با بازار بورس این است که در فارکس، تغییر نرخ بهره مستقیما روی ارزش ارز اثر می گذارد.

بازار بین بانکی فارکس و اثر آن بر معاملات شما

قیمتی که برای EUR/USD روی پلتفرم بروکر می بینید، از معاملات بین بانک های بزرگ گرفته شده و بعد از عبور از چند لایه واسطه به شما رسیده است. فهم این زنجیره مشخص می کند «دسترسی به نقدینگی بین بانکی» که در تبلیغ بروکرها می بینید دقیقا چه معنایی دارد.

اندازه بازار و سهم معاملات بین بانکی

بر اساس پیمایش 2025 بانک تسویه بین المللی، گردش مالی روزانه فارکس در آوریل 2025 به 9.6 تریلیون دلار رسید که نسبت به 7.5 تریلیون دلار سال 2022 حدود 28 درصد رشد نشان می دهد. ترکیب این حجم به تفکیک ابزار: سوآپ ارزی 42 درصد، معاملات نقدی (Spot) 31 درصد، فوروارد 19 درصد، آپشن 7 درصد و سوآپ ارز بلندمدت حدود 2 درصد.
دلار آمریکا در یک سوی 89.2 درصد همه معاملات حضور دارد و همه ده جفت ارز پرمعامله دنیا یک پای دلاری دارند. از نظر جغرافیایی، میزهای فروش در بریتانیا حدود 38 درصد و در آمریکا حدود 19 درصد حجم جهانی را واسطه گری می کنند؛ سنگاپور با 11.8 درصد و هنگ کنگ با 7 درصد در رتبه های بعدی هستند.
این اعداد برای تریدر دو پیام عملی دارد. اول اینکه نقدینگی واقعی بازار در ساعت های فعالیت لندن و نیویورک متمرکز است و همپوشانی این دو سشن معمولا کمترین اسپرد و بیشترین حرکت را دارد. دوم اینکه بیشتر حجم بازار، سوآپ و معاملات تامین مالی بین بانک هاست، نه معاملات جهت دار؛ بنابراین «حجم 9 تریلیونی» به معنای 9 تریلیون دلار سفته بازی روزانه نیست.

زنجیره قیمت: از بانک تا پلتفرم بروکر

قیمت از بالا به پایین در این لایه ها حرکت می کند:

1. بانک های Tier-1: چند بانک بزرگ جهانی مثل JPMorgan، UBS، Deutsche Bank، Citi و HSBC که مستقیم با هم معامله می کنند و قیمت اولیه را می سازند.
2. پرایم بروکر (Prime Broker): بانکی که به موسسات کوچک تر و بروکرها اجازه می دهد با اعتبار او به بازار بین بانکی وصل شوند. بدون خط اعتباری پرایم بروکر، یک بروکر خرد نمی تواند با بانک Tier-1 معامله کند.
3. تامین کننده نقدینگی (Liquidity Provider) و تجمیع کننده (Aggregator): قیمت چند بانک و موسسه را جمع می کند و بهترین Bid و Ask را به بروکر می دهد.
4. بروکر: قیمت تجمیع شده را دریافت می کند، اسپرد یا کمیسیون خود را اضافه می کند و به پلتفرم شما می فرستد.
5. تریدر خرد: قیمتی را می بیند که حداقل دو تا سه لایه با قیمت بین بانکی فاصله دارد.

هر لایه حاشیه سود خود را اضافه می کند و اسپرد در هر مرحله بازتر می شود. به همین دلیل بازار فارکس را «بازار با تخفیف حجمی» می نامند: هرچه حجم معامله گر بزرگ تر باشد، قیمتی که می گیرد به نرخ بین بانکی نزدیک تر است. مشتریان مستقیم بازار بین بانکی معمولا شرکت های چندملیتی و صندوق هایی هستند که معاملات ده ها میلیون دلاری انجام می دهند.

ادعای «دسترسی مستقیم به بازار بین بانکی» چقدر واقعی است؟

هیچ تریدر خردی طرف مستقیم معامله با یک بانک Tier-1 نیست. وقتی بروکری از حساب ECN یا «اتصال مستقیم به بازار بین بانکی» صحبت می کند، معنای دقیق آن این است که سفارش شما بدون دخالت میز معاملات بروکر به تامین کننده نقدینگی او ارسال می شود. این با معامله در خود بازار بین بانکی فرق دارد.
تفاوت واقعی بین مدل ها در این است:

• بروکر بازارساز (Market Maker): خودش طرف معامله شماست، قیمت را خودش اعلام می کند و ریسک را یا نگه می دارد یا به تامین کننده نقدینگی منتقل می کند.
• بروکر ECN/STP: سفارش شما را به شبکه تامین کنندگان نقدینگی می فرستد و از کمیسیون یا اسپرد اضافه شده درآمد دارد.

در مدل دوم، قیمت و اجرای سفارش معمولا به شرایط بازار نزدیک تر است و تضاد منافع کمتر است؛ اما همچنان بین شما و بازار بین بانکی، پرایم بروکر و تجمیع کننده نقدینگی قرار دارند. قبل از انتخاب حساب، این ها را بررسی کنید: بروکر از چه تامین کنندگان نقدینگی استفاده می کند، آیا عمق بازار را نمایش می دهد، کمیسیون هر لات چقدر است و در زمان انتشار اخبار، اسپرد و اسلیپیج چه رفتاری دارد. اهمیت رگولاتوری برای بروکر هم در همین مرحله مشخص می شود، چون نهاد ناظر است که بروکر را ملزم به شفافیت در مدل اجرا می کند.

چرا اسپرد شما با اسپرد بین بانکی فرق دارد؟

سناریوی نمونه: فرض کنید اسپرد EUR/USD بین دو بانک بزرگ در ساعت فعال لندن حدود 0.1 پیپ باشد. تجمیع کننده نقدینگی حدود 0.1 پیپ اضافه می کند، بروکر ECN یک کمیسیون ثابت (مثلا معادل 0.5 تا 0.7 پیپ در هر رفت و برگشت) می گیرد و در حساب استاندارد همان بروکر، اسپرد نهایی ممکن است 1 تا 1.5 پیپ باشد. این اعداد تقریبی هستند و بین بروکرها و ساعت های روز تفاوت دارند، اما نسبت آن ها واقعی است: هزینه معامله شما می تواند ده برابر هزینه معامله بین دو بانک باشد.
برای یک تریدر با حجم یک لات در فارکس (100 هزار واحد)، هر پیپ معادل حدود 10 دلار است. یعنی اختلاف 1 پیپ اسپرد در هر معامله، 10 دلار هزینه است و برای تریدری که ماهانه 100 معامله انجام می دهد، 1000 دلار در ماه. این محاسبه نشان می دهد چرا انتخاب نوع حساب و بروکر، روی نتیجه بلندمدت اثر می گذارد. همین منطق برای حساب های پراپ هم صادق است: هزینه اسپرد و کمیسیون مستقیما از سود قابل تقسیم کم می شود و در چالش هایی با هدف سود مشخص، چند پیپ اختلاف در هزینه هر معامله می تواند فاصله بین پاس شدن و نشدن باشد. به همین دلیل پیش از خرید پراپ، شرایط اسپرد و کمیسیون پلن مورد نظر را با دقت بررسی کنید.

خرید حساب پراپ در سریعترین زمان + پشتیبانی 24 ساعتههمین حالا پلن مورد نظر خودت رو انتخاب کن

ساعت های نقدینگی و همپوشانی سشن ها

بازار ارز بین بانکی 24 ساعته است اما نقدینگی آن یکنواخت نیست. بیشترین نقدینگی در همپوشانی سشن لندن و نیویورک (حدود 12 تا 16 به وقت گرینویچ) است، چون بریتانیا و آمریکا با هم نزدیک 57 درصد حجم جهانی را در اختیار دارند. برای تطبیق این ساعت ها با زمان محلی، جدول سشن‌های فارکس به وقت ایران را ببینید. در ساعت های پایان سشن آمریکا تا شروع سشن آسیا و در آستانه تعطیلات، بانک ها اسپرد را باز می کنند و اجرای سفارش های بزرگ سخت تر می شود؛ واید شدن اسپرد در فارکس در این ساعت ها نتیجه مستقیم همین رفتار بانک های بین بانکی است.
برای تریدر این یعنی: معامله در ساعت های کم نقدینگی هزینه بیشتری دارد و احتمال اسلیپیج و حرکت های ناگهانی بالاتر است، حتی اگر استراتژی شما تغییر نکرده باشد. برای کسانی که در چالش پراپ معامله می کنند و محدودیت دراودان دارند، انتخاب ساعت معامله اهمیت دوچندان دارد؛ راهنمای بهترین ساعت‌های معامله برای پاس کردن چالش پراپ این موضوع را با جزئیات بررسی کرده است.

تحولات بازار بین بانکی جهانی بعد از بحران 2008

بازار وام بین بانکی جهانی امروز با پیش از بحران مالی 2008 تفاوت اساسی دارد. دو تغییر مهم رخ داده که در منابع آموزشی فارسی کمتر دیده می شود.

افول وام دهی بدون وثیقه و رشد ریپو

پیش از بحران، بانک ها به راحتی بدون وثیقه به هم قرض می دادند. بعد از بحران، الزامات سرمایه ای و نقدینگی سخت گیرانه تر (مثل مقررات بازل) و سیاست پولی بانک های مرکزی که سیستم را از ذخایر اشباع کرد، نیاز به این بازار را به شدت کاهش داد. بر اساس مطالعه ای از فدرال رزرو در سال 2018، حجم بازار بین بانکی آمریکا که پیش از بحران حدود 100 میلیارد دلار در روز برآورد می شد، به حدود 5 میلیارد دلار در روز رسیده بود. جای آن را معاملات ریپو (استقراض با وثیقه اوراق) گرفت که ریسک اعتباری کمتری دارد.

پایان LIBOR و نرخ های جایگزین

لایبور (LIBOR) که دهه ها نرخ مرجع قراردادهای مالی جهان بود، بر پایه نرخ اعلامی بانک ها برای استقراض بین بانکی محاسبه می شد. با کوچک شدن این بازار، لایبور دیگر پشتوانه معاملاتی کافی نداشت و پس از رسوایی دستکاری نرخ، به تدریج کنار گذاشته شد. انتشار نرخ های اصلی لایبور دلار در میانه سال 2023 پایان یافت.
جایگزین ها نرخ های «بدون ریسک» مبتنی بر معاملات واقعی هستند: SOFR برای دلار (بر پایه بازار ریپو)، €STR برای یورو و SONIA برای پوند. این نرخ ها همچنان نرخ های بازار پول کوتاه مدت هستند، اما بر پایه معاملات وثیقه دار یا سپرده های یک شبه واقعی محاسبه می شوند، نه برآورد بانک ها. برای تریدر فارکس اهمیت این تغییر در محاسبه نرخ سواپ شبانه است که بروکرها بر اساس اختلاف همین نرخ های مرجع تعیین می کنند.

مقایسه بازار بین بانکی ایران و جهان

تفاوت اصلی در دو چیز است: سطح نرخ که بازتاب تورم و شرایط اقتصاد کلان است، و میزان شناور بودن نرخ ارز که در ایران با مداخله سیاست گذار تعیین می شود.

جمع بندی: چه چیزی باید به خاطر بسپارید

بازار بین بانکی، بازار عمده فروشی پول و ارز بین بانک هاست و نرخ آن مبنای همه نرخ های دیگر است. سه نکته عملی:
اگر خبر نرخ سود بین بانکی ایران را دنبال می کنید، آن را نشانه فشار یا آرامش نقدینگی در شبکه بانکی بدانید. ثبات روی سقف کریدور (مثل وضعیت مهر 1405 روی 24 درصد) به معنای کسری نقدینگی است و می تواند مقدمه تغییر در نرخ سود سپرده ها باشد، هرچند زمان و شدت آن قطعی نیست.
اگر در فارکس معامله می کنید، قیمتی که می بینید چند لایه با قیمت بین بانکی فاصله دارد. حساب ECN این فاصله را کم می کند، نه حذف. هزینه واقعی معامله را با اسپرد، کمیسیون و اسلیپیج در ساعت های مختلف بسنجید.
اگر می خواهید بازار جهانی را درک کنید، به یاد داشته باشید که 46 درصد حجم 9.6 تریلیونی روزانه بین خود بانک هاست و ساختار بازار وام بین بانکی بعد از 2008 به سمت ریپو و نرخ های بدون ریسک تغییر کرده است.

سوالات متداول

نرخ سود بین بانکی چیست؟
نرخی است که بانک ها برای استقراض کوتاه مدت از یکدیگر می پردازند. در ایران، بانک مرکزی این نرخ را به صورت میانگین موزون معاملات روزانه محاسبه و هر هفته اعلام می کند.
نرخ سود بین بانکی ایران الان چند است؟
بر اساس آخرین داده های منتشرشده تا 16 مهر 1405، این نرخ هفت هفته متوالی روی 24 درصد (سقف کریدور) ثابت مانده است. برای عدد به روز، گزارش های هفتگی بانک مرکزی را بررسی کنید.
نرخ کف در بازار بین بانکی چیست؟
پایین ترین نرخ کریدور سود است؛ نرخی که بانک مرکزی برای سپرده مازاد بانک ها نزد خود می پردازد. تعیین آن بر عهده هیات عامل بانک مرکزی است و هیچ معامله بین بانکی با نرخی کمتر از آن انجام نمی شود.
آیا افراد عادی می توانند در بازار بین بانکی معامله کنند؟
خیر. این بازار فقط برای بانک ها و موسسات مالی مجاز است. افراد از طریق سپرده بانکی، صندوق های درآمد ثابت یا بروکرهای فارکس به شکل غیرمستقیم تحت تاثیر نرخ های آن قرار می گیرند.
تفاوت نرخ بین بانکی و نرخ سود سپرده چیست؟
نرخ بین بانکی قیمت پول بین بانک هاست و به مشتری پرداخت نمی شود. نرخ سود سپرده، نرخی است که بانک به سپرده گذار می دهد و معمولا پایین تر از نرخ بین بانکی است. در مهر 1405 نرخ بین بانکی 24 درصد و سقف سود سپرده سه ساله 22.5 درصد بود.
بازار بین بانکی فارکس چیست؟
بخشی از بازار ارز جهانی است که در آن بانک های بزرگ به طور مستقیم ارز مبادله می کنند. نرخ ارزی که روی پلتفرم بروکرها و در صرافی ها می بینید، از همین بازار گرفته می شود.
بازار بین بانکی متمرکز است یا غیرمتمرکز؟
غیرمتمرکز و خارج از بورس است. تالار واحدی ندارد و معاملات از طریق پلتفرم های الکترونیکی مثل EBS یا به صورت مستقیم بین بانک ها انجام می شود. بازار ریالی ایران زیر نظر بانک مرکزی و با سامانه های اختصاصی فعالیت می کند.
عملیات بازار باز چه ربطی به بازار بین بانکی دارد؟
عملیات بازار باز ابزار بانک مرکزی برای هدایت نرخ سود بین بانکی است. بانک مرکزی با خرید و فروش اوراق (عمدتا از طریق ریپو) نقدینگی را تزریق یا جمع می کند تا نرخ بازار بین بانکی در محدوده هدف بماند.

منابع

• BIS Triennial Central Bank Survey: OTC foreign exchange turnover in April 2025
• Euromoney Glossary: Interbank Market
• Wikipedia: Interbank lending market
• CFI: Interbank Rate